هپاتیت، بیماریای که سالها میتواند بدون کوچک ترین علامتی در بدن پیشروی کند،همچنان یکی از مهم ترین تهدیدهای سلامت عمومی در جهان به شمار میرود.
۲۸ ژوئیه، همزمان با زادروز «باروخ بلومبرگ»، کاشف ویروس هپاتیت B و برنده جایزه نوبل پزشکی، به عنوان روز جهانی هپاتیت نامگذاری شده است؛روزی برای یادآوری بیماریای که بسیاری آن را با عنوان «قاتل خاموش» میشناسند.
براساس اعلام سازمان جهانی بهداشت، بیش از ۳۰۰ میلیون نفر در جهان با هپاتیتهای مزمن B و C زندگی میکنند و سالانه بیش از یک میلیون نفر بر اثر عوارض ناشی از این بیماریها، از جمله سیروز و سرطان کبد، جان خود را از دست میدهند. با وجود آنکه واکسن، آزمایش و درمان مؤثر برای بخش قابل توجهی از این بیماریها در دسترس است، هنوز میلیونها نفر از ابتلای خود اطلاعی ندارند. به همین دلیل، شعار روز جهانی هپاتیت ۲۰۲۶ بر حذف موانع دسترسی به تشخیص و درمان و شناسایی بیماران پنهان تأکید دارد.
هپاتیت؛ پنج ویروس با پنج مسیر متفاوت
هپاتیت به معنای التهاب کبد است؛ التهابی که ممکن است در اثرعوامل مختلف ایجاد شود،اما شایعترین نوع آن، هپاتیت ویروسی است.
متخصصان، هپاتیت را به پنج نوع اصلی A، B، C، D و E تقسیم میکنند؛ هپاتیت A و E معمولاً از طریق آب و غذای آلوده منتقل میشوند و اغلب بیماری حاد ایجاد میکنند؛این دونوع،برخلاف هپاتیتهای مزمن، معمولاً پس از طی دوره بیماری بهبود مییابند و به ندرت به بیماری مزمن تبدیل میشوند.
اما هپاتیتهای B، C و D شرایط متفاوتی دارند؛ انتقال این ویروسها بیشتر از طریق خون و فرآوردههای خونی آلوده، استفاده مشترک از سرنگ، روابط جنسی محافظت نشده و انتقال از مادر مبتلا به نوزاد صورت میگیرد.
خطر اصلی این سه نوع، مزمن شدن بیماری است؛ موضوعی که میتواند طی سالها به تخریب تدریجی کبد، سیروز و در نهایت سرطان کبد منجر شود.
ایران؛ یکی از موفقترین کشورهای منطقه در کنترل هپاتیت
کارشناسان معتقدند وضعیت هپاتیت در ایران نسبت به بسیاری از کشورهای منطقه قابل قبول است؛مهم ترین اقدام کشور در سه دهه گذشته، اجرای برنامه واکسیناسیون همگانی علیه هپاتیت B بود؛ برنامهای که از اوایل دهه ۷۰ آغاز شد و امروز باعث شده شیوع این بیماری در نسلهای جوان به شکل چشمگیری کاهش یابد.
در کنار واکسیناسیون، کنترل فرآوردههای خونی، استفاده از تجهیزات یکبار مصرف در مراکز درمانی و توسعه شبکه انتقال خون سالم نیز نقش مهمی در کاهش انتقال بیماری داشته است.
در حوزه هپاتیت C نیز ایران به یکی از کشورهای موفق منطقه تبدیل شده است؛ زیرا تقریباً تمام داروهای مورد نیاز بیماران در داخل کشور تولید میشود و درمانهای جدید، موفقیت بیش از ۹۵ درصدی دارند.
هپاتیت B؛ شایعترین نوع مزمن در ایران
اگرچه طی سالهای اخیر هپاتیت A در برخی مناطق کشور به ویژه در کودکان مشاهده شده و هپاتیت E نیز به صورت پراکنده گزارش میشود،اما متخصصان میگویند هپاتیت B همچنان شایعترین نوع هپاتیت مزمن در ایران است.
مشکل اصلی این بیماری، بیعلامت بودن آن است؛ممکن است فرد سالها ناقل ویروس باشد،اما هیچ علامتی نداشته باشد و تنها زمانی متوجه بیماری شود که بخش قابل توجهی از کبد آسیب دیده است.علائمی مانند خستگی، زردی پوست، تهوع، درد قسمت راست شکم، کاهش اشتها و تیرگی ادرار معمولاً زمانی ظاهر میشوند که بیماری وارد مراحل پیشرفته شده باشد.
به همین دلیل متخصصان تأکید میکنند آزمایش ساده خون برای گروههای پرخطر، مهمترین راه تشخیص زودهنگام بیماری است.
مهمترین مشکل، بیماران پنهان هستند
دکتر سیدموید علویان، رئیس شبکه هپاتیت ایران و از شناخته شده ترین فوق تخصصان بیماریهای کبد، معتقد است امروز مشکل اصلی کشور کمبود دارو نیست، بلکه شناسایی بیمارانی است که از ابتلای خود اطلاعی ندارند.
او بارها تأکید کرده است که بسیاری از مبتلایان به هپاتیت B و C سالها بدون علامت زندگی میکنند و زمانی به پزشک مراجعه میکنند که بیماری به سیروز یا حتی سرطان کبد رسیده است.
به گفته وی، مصرف کنندگان مواد مخدر تزریقی، بیماران دیالیزی، دریافت کنندگان خون در سالهای دور، کارکنان مراکز درمانی، زندانیان و اعضای خانواده بیماران باید در اولویت غربالگری قرار گیرند.
علویان همچنین معتقد است حذف هپاتیت در ایران کاملاً دست یافتنی است،اما این هدف بدون توسعه غربالگری و شناسایی مبتلایان خاموش محقق نخواهد شد.
حذف هپاتیت C از اهداف اصلی نظام سلامت است
وزارت بهداشت طی سالهای اخیر برنامه حذف هپاتیتهای ویروسی را در اولویت سیاستهای پیشگیرانه خود قرار داده است. مسئولان این وزارتخانه معتقدند ایران به دلیل برخورداری از شبکه گسترده بهداشت، تجربه موفق واکسیناسیون و دسترسی به داروهای تولید داخل، ظرفیت رسیدن به اهداف سازمان جهانی بهداشت را دارد.
دکتر علیرضا رئیسی، معاون بهداشت وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، با اشاره به برنامه ملی حذف هپاتیت C گفته است: «ایران متعهد به اجرای برنامه حذف هپاتیت C است و با توسعه خدمات تشخیصی، تولید داخلی دارو و مشارکت دانشگاههای علوم پزشکی، این هدف را دنبال میکند.»
به گفته وی، اگرچه در سالهای اخیر پیشرفتهای قابل توجهی در درمان بیماران حاصل شده، اما مهمترین چالش، شناسایی مبتلایانی است که هنوز از بیماری خود اطلاعی ندارند. رئیسی تأکید کرده است که بدون گسترش غربالگری، امکان دستیابی به هدف حذف هپاتیت تا سال ۲۰۳۰ وجود نخواهد داشت.
او همچنین بر نقش شبکه بهداشت کشور در شناسایی گروههای پرخطر، آموزش عمومی و ارجاع سریع بیماران برای درمان تأکید کرده و معتقد است برنامه حذف هپاتیت تنها با مشارکت دانشگاههای علوم پزشکی، پزشکان، انجمنهای علمی و مردم به نتیجه خواهد رسید.
درمان؛ از داروهای وارداتی تا تولید داخلی
یکی از مهم ترین دستاوردهای نظام سلامت ایران در سالهای اخیر، بومیسازی داروهای درمان هپاتیت C بوده است.
در گذشته هزینه درمان هر بیمار بسیار بالا بود و بسیاری از مبتلایان توان پرداخت آن را نداشتند،اما امروز با تولید داروهای ژنریک در داخل کشور، هزینه درمان به میزان قابل توجهی کاهش یافته و درصد موفقیت درمان نیز به بیش از ۹۵ درصد رسیده است.
در مورد هپاتیت B، اگرچه هنوز درمان قطعی وجود ندارد، اما داروهایی مانند تنوفوویر و انتکاویر میتوانند تکثیر ویروس را کنترل کرده، از پیشرفت بیماری جلوگیری کنند و احتمال بروز سیروز و سرطان کبد را به میزان قابل توجهی کاهش دهند.
به گفته مسئولان وزارت بهداشت، در حال حاضر مشکل عمده کشور کمبود داروی هپاتیت نیست و بیماران تحت پوشش برنامههای درمانی قرار دارند، هرچند برخی متخصصان معتقدند در مقاطع مختلف، محدودیتهایی در دسترسی به برخی برندهای دارویی یا آزمایشهای تخصصی مشاهده شده که نیازمند برنامهریزی دقیقتر است.
بسیاری از بیماران زمانی مراجعه میکنند که دیر شده است
دکتر مسعود مردانی، متخصص بیماریهای عفونی و عضو کمیته علمی کشوری، یکی دیگر از کارشناسانی است که بارها نسبت به تشخیص دیرهنگام هپاتیت هشدار داده است.
به گفته وی، یکی از ویژگیهای هپاتیت B و C، خاموش بودن بیماری است؛ به گونه ای که فرد ممکن است ۱۰ تا ۲۰ سال بدون علامت زندگی کند، اما در این مدت ویروس به آرامی کبد را تخریب کند.
مردانی معتقد است مراجعه دیرهنگام بیماران باعث میشود بسیاری از آنها زمانی به مراکز درمانی مراجعه کنند که بیماری به مراحل پیشرفته، از جمله سیروز یا سرطان کبد رسیده و فرصت طلایی درمان از دست رفته است.
وی بر انجام آزمایش هپاتیت برای افراد دارای سابقه تزریق خون، بیماران دیالیزی، مصرفکنندگان مواد مخدر تزریقی، کارکنان مراکز درمانی و افرادی که در خانواده خود سابقه ابتلا دارند، تأکید کرده و میگوید: «تشخیص زودهنگام، مهم ترین عامل جلوگیری از مرگ ومیر ناشی از هپاتیت است.»
آیا ایران به ریشهکنی هپاتیت نزدیک شده است؟
هدف سازمان جهانی بهداشت، حذف هپاتیتهای ویروسی به عنوان یک تهدید سلامت عمومی تا سال ۲۰۳۰ است؛ هدفی که بر کاهش ۹۰ درصدی موارد جدید ابتلا و کاهش ۶۵ درصدی مرگ ومیر ناشی از این بیماری استوار است.
کارشناسان معتقدند ایران در مقایسه با بسیاری از کشورهای منطقه، فاصله کمتری تا این هدف دارد. واکسیناسیون گسترده نوزادان، کنترل خونهای اهدایی، دسترسی به داروهای مؤثر و توسعه شبکه بهداشت، مهمترین نقاط قوت کشور در این مسیر هستند.
با این حال، تحقق کامل این هدف مستلزم افزایش پوشش غربالگری، شناسایی مبتلایان پنهان، کاهش انگ اجتماعی بیماران، تقویت آموزش عمومی و استمرار تأمین دارو و خدمات تشخیصی است.
چالشهایی که هنوز پابرجاست؛ از آگاهی عمومی تا انگ اجتماعی
با وجود پیشرفتهای قابل توجه ایران در کنترل هپاتیتهای ویروسی، کارشناسان معتقدند مسیر حذف کامل این بیماری همچنان با موانعی همراه است؛ موانعی که بسیاری از آنها نه به کمبود امکانات درمانی، بلکه به ضعف در شناسایی بیماران و آگاهی عمومی بازمیگردد.
یکی از مهم ترین این چالشها، پنهان ماندن بیماری است. بسیاری از مبتلایان به هپاتیت B و C به دلیل بیعلامت بودن بیماری، هرگز برای انجام آزمایش مراجعه نمیکنند و زمانی از ابتلای خود مطلع میشوند که بیماری به مرحله سیروز یا سرطان کبد رسیده است.
از سوی دیگر، انگ اجتماعی نیز یکی از مشکلات مهم در مسیر کنترل هپاتیت محسوب میشود. برخی بیماران به دلیل نگرانی از نگاه اطرافیان، حتی پس از تشخیص بیماری نیز آن را پنهان میکنند یا برای ادامه درمان با تأخیر اقدام میکنند.
متخصصان معتقدند این نگرش باید تغییر کند؛چرا که هپاتیت یک بیماری قابل کنترل و در بسیاری از موارد قابل درمان است و پنهان کردن آن، تنها روند درمان را دشوارتر میکند.
چالش دیگر، ضرورت گسترش غربالگری هدفمند است. هرچند آزمایش تشخیص هپاتیت ساده و در دسترس است،اما هنوز بسیاری از افراد در معرض خطر، از جمله مصرف کنندگان مواد مخدر تزریقی، بیماران دیالیزی، کارکنان مراکز درمانی، زندانیان، دریافت کنندگان خون در دهههای گذشته و اعضای خانواده مبتلایان، آزمایشهای لازم را انجام ندادهاند.
کارشناسان همچنین بر لزوم افزایش سواد سلامت در جامعه تأکید دارند؛ زیرا هنوز برخی تصور میکنند هپاتیت از طریق تماسهای روزمره، دست دادن یا استفاده مشترک از ظروف غذا منتقل میشود، در حالی که چنین باورهایی پایه علمی ندارد و تنها موجب افزایش تبعیض علیه بیماران میشود.
نقش واکسیناسیون؛ موفقیتی که نباید نادیده گرفته شود
اگر قرار باشد از یکی از موفقترین برنامههای سلامت کشور در سه دهه گذشته نام برده شود، بدون تردید واکسیناسیون همگانی علیه هپاتیت B یکی از آنهاست.
این برنامه که از اوایل دهه ۷۰ در کشور آغاز شد، باعث شد میلیونها نوزاد ایرانی در برابر این ویروس ایمن شوند و شیوع هپاتیت B در نسلهای جوان به شکل محسوسی کاهش یابد.
کارشناسان معتقدند همین اقدام، در کنار کنترل دقیق خونهای اهدایی، استفاده از تجهیزات استریل در مراکز درمانی و آموزش کارکنان حوزه سلامت، سهم قابل توجهی در کاهش موارد جدید ابتلا داشته است.
با این حال، متخصصان تأکید میکنند افرادی که پیش از آغاز برنامه واکسیناسیون متولد شدهاند و تاکنون واکسن دریافت نکردهاند، در صورت قرار داشتن در گروههای پرخطر باید وضعیت ایمنی خود را بررسی و در صورت نیاز واکسینه شوند.
افق ۲۰۳۰؛ آیا ایران میتواند هپاتیت را حذف کند؟
هدف گذاری سازمان جهانی بهداشت برای حذف هپاتیتهای ویروسی تا سال ۲۰۳۰، اگرچه بلند پروازانه به نظر میرسد، اما بسیاری از متخصصان معتقدند ایران در مقایسه با بسیاری از کشورهای منطقه، شانس بالایی برای دستیابی به این هدف دارد.
به گفته کارشناسان، امروز زیرساختهای لازم برای تحقق این برنامه تا حد زیادی فراهم است؛ شبکه گسترده خانههای بهداشت، پوشش مناسب واکسیناسیون، تولید داخلی داروهای مؤثر، دسترسی به آزمایشهای تشخیصی و حضور متخصصان مجرب، ظرفیت ارزشمندی برای نظام سلامت کشور ایجاد کرده است.
با این حال، تحقق این هدف به چند پیششرط اساسی وابسته است؛ افزایش بودجه برنامههای پیشگیری، توسعه غربالگری در گروههای پرخطر، تداوم آموزش عمومی، حمایت از بیماران، تأمین پایدار دارو و تقویت نظام ثبت و پایش بیماران از مهمترین این الزامات است.
کارشناسان هشدار میدهند که اگر بیماریابی فعال با سرعت بیشتری دنبال نشود، بخشی از مبتلایان همچنان ناشناخته باقی خواهند ماند و همین موضوع میتواند زنجیره انتقال بیماری را حفظ کند.
نظر شما